Page 142 - Demo

140Tema4.14Ushqimi dhe sh%u00ebndeti i njeriut Larmia e l%u00ebnd%u00ebve ushqyeseMund t%u00eb keni d%u00ebgjuar t%u00eb thuhet: %u201cNe jemi %u00e7far%u00eb ham%u00eb%u201d. A %u00ebsht%u00eb e v%u00ebrtet%u00eb kjo? Nga nj%u00eb k%u00ebndv%u00ebshtrim %u00ebsht%u00eb e v%u00ebrtet%u00eb sepse t%u00eb gjitha atomet dhe molekulat q%u00eb formojn%u00eb trupin ton%u00eb e kan%u00eb origjin%u00ebn nga ushqimet q%u00eb ham%u00eb. Kafsh%u00ebt dhe njeriu konsumojn%u00eb ushqime n%u00eb m%u00ebnyr%u00eb q%u00eb t%u00eb jetojn%u00eb dhe t%u00ebzhvillohen. Trupi i njeriut merr prej ushqimit l%u00ebnd%u00ebt ushqyese q%u00eb i nevojiten p%u00ebr t%u00eb gjitha proceset jet%u00ebsore. L%u00ebnd%u00ebt ushqyese q%u00eb marrim n%u00ebp%u00ebrmjet ushqimit jan%u00ebkarbohidratet, proteinat, yndyrat, uji, vitaminat dhe mineralet. Nj%u00eb pjes%u00eb e k%u00ebtyre l%u00ebnd%u00ebve ushqyese (karbohidratet, proteinat dhe yndyrat) p%u00ebrdoren si burime energjie. Energjia q%u00eb p%u00ebrmbajn%u00eb molekulat e tyre p%u00ebrdoret nga qelizat p%u00ebr t%u00eb sintetizuar ATP-n%u00eb, burimi i energjis%u00eb p%u00ebr shumic%u00ebn e proceseve qelizore. P%u00ebrve%u00e7 k%u00ebsaj, ushqimet furnizojn%u00eb qelizat me sheqerna t%u00eb thjeshta, acide yndyrore, aminoacide, nukleotide, uj%u00eb, vitamina dhe minerale, t%u00eb cilat p%u00ebrdoren si l%u00ebnd%u00eb e par%u00eb p%u00ebr nd%u00ebrtimin e molekulave m%u00eb t%u00eb m%u00ebdha t%u00eb vet%u00eb trupit. Proteinat jan%u00eb l%u00ebnd%u00eb q%u00eb trupi i k%u00ebrkon p%u00ebr t%u2019u rritur dhe p%u00ebr t%u00eb riparuar d%u00ebmtime t%u00eb mundshme. Pas ujit dhe ndoshta yndyrave, proteinat jan%u00eb substancat n%u00eb sasi m%u00eb t%u00eb madhe n%u00eb trupin e njeriut. Proteinat q%u00eb na nevojiten mund t%u2019i marrim n%u00ebp%u00ebrmjet ushqimeve me origjin%u00eb shtazore (mishi, peshku, vez%u00ebt, bulmeti) dhe bimore (bishtajoret, arrat, drith%u00ebrat). A e dini se%u2026Biokimisti polako-amerikan Kazimierz Funk ishte i pari q%u00eb formuloi konceptin e vitaminave (1912). Ai mendonte se t%u00eb gjitha k%u00ebto substanca p%u00ebrmbanin nj%u00eb grup aminik (-NH2). P%u00ebr k%u00ebt%u00eb arsye i quajti %u201cvital amines%u201d (aminat e jet%u00ebs), prej nga rrodhi emri vitamina. N%u00eb fakt, studimet m%u00eb pas treguan se jo t%u00eb gjitha vitaminat kan%u00eb grup aminik, por gjithsesi emri i tyre nuk u ndryshua. Ushqimet jan%u00eb burimi m%u00eb i mir%u00eb i l%u00ebnd%u00ebve ushqyese p%u00ebr trupin ton%u00eb.