Page 26 - Demo

24Ashtu sikurse %u00e7do send apo objekt edhe organizmat e gjall%u00eb jan%u00eb t%u00eb nd%u00ebrtuar nga atome dhe jone. K%u00ebta formojn%u00eb molekula, q%u00eb kan%u00eb funksione t%u00eb caktuara n%u00eb %u00e7do qeliz%u00eb t%u00eb gjall%u00eb. P%u00ebr t%u00eb kuptuar se si %u00ebsht%u00eb e nd%u00ebrtuar dhe se si funksionon nj%u00eb qeliz%u00eb e gjall%u00eb duhet t%u00eb shpjegojm%u00eb fillimisht se cilat jan%u00eb substancat kimike n%u00eb p%u00ebrb%u00ebrje t%u00eb saj dhe rolin q%u00eb ato kan%u00eb. Uji dhe elementet kimike Uji %u00ebsht%u00eb p%u00ebrb%u00ebr%u00ebsi kryesor i pothuajse t%u00eb gjith%u00eb organizmave t%u00eb gjall%u00eb. Ai p%u00ebrb%u00ebn 75% t%u00eb %u00e7do qelize t%u00eb gjall%u00eb. Megjith%u00ebse uji mund t%u00eb duket nj%u00eb l%u00ebng i zakonsh%u00ebm ai nuk %u00ebsht%u00eb aspak i till%u00eb. Uji %u00ebsht%u00eb nj%u00eb substanc%u00eb unike me veti t%u00eb ve%u00e7anta, q%u00eb e b%u00ebjn%u00eb t%u00eb domosdosh%u00ebm p%u00ebr %u00e7do organiz%u00ebm t%u00eb gjall%u00eb. Nga e gjith%u00eb moria e elementeve kimike q%u00eb gjenden sot n%u00eb natyr%u00eb, rreth 25 jan%u00eb thelb%u00ebsor%u00eb p%u00ebr jet%u00ebn. Nd%u00ebr k%u00ebto elemente, m%u00eb i r%u00ebnd%u00ebsishmi p%u00ebr jet%u00ebn %u00ebsht%u00eb karboni (C), i cili ka aft%u00ebsin%u00eb t%u00eb formoj%u00eb molekula t%u00eb m%u00ebdha me veti dhe funksione t%u00eb ndryshme. S%u00eb bashku me karbonin jan%u00eb edhe pes%u00eb elemente t%u00eb tjera q%u00eb gjenden n%u00eb sasi m%u00eb t%u00eb madhe n%u00eb %u00e7do qeliz%u00eb t%u00eb gjall%u00eb: hidrogjeni (H), oksigjeni (O), azoti (N), fosfori (P) dhe squfuri (S). Atomet e k%u00ebtyre elementeve p%u00ebrdoren nga qeliza p%u00ebr t%u00eb nd%u00ebrtuar molekula t%u00eb ndryshme. Pjesa tjet%u00ebr e elementeve kimike jan%u00eb n%u00eb sasi shum%u00eb m%u00eb t%u00eb vogla n%u00eb qeliz%u00eb, por kjo nuk do t%u00eb thot%u00eb q%u00eb kan%u00eb m%u00eb pak r%u00ebnd%u00ebsi. BiomolekulatOrganizmat e gjall%u00eb jan%u00eb t%u00eb formuar nga molekula inorganike dhe organike. N%u00eb molekulat inorganike p%u00ebrmendim ujin, si m%u00eb t%u00eb r%u00ebnd%u00ebsishmin. Molekulat organike p%u00ebrmbajn%u00eb gjithmon%u00eb karbon dhe hidrogjen, por mund t%u00eb ken%u00eb edhe atome t%u00eb elementeve t%u00eb tjera si oksigjen, azot, fosfor, apo squfur. T%u00eb gjith%u00eb organizmat, nga m%u00eb t%u00eb thjeshtit, si bakteret, deri tek m%u00eb t%u00eb evoluarit, si njeriu, p%u00ebrmbajn%u00eb kat%u00ebr tipa molekulash organike: karbohidrate, proteina, lipide dhe acide nukleike. Duke qen%u00eb molekula karakteristike t%u00eb gjallesave, k%u00ebto quhen edhe molekula biologjike ose biomolekula. N%u00eb p%u00ebrgjith%u00ebsi molekulat biologjike jan%u00eb shum%u00eb t%u00eb m%u00ebdha dhe kan%u00eb shum%u00eb atome, prandaj quhen edhe makromolekula. N%u00eb grupin e karbohidrateve futen glukoza, saharoza (sheqeri i zakonsh%u00ebm), amidoni (niseshteja), celuloza, etj. Karbohidratet jan%u00eb burimi kryesor i energjis%u00eb p%u00ebr qelizat. Disa lloje karbohidratesh, si amidoni, depozitohen n%u00eb qeliza n%u00eb form%u00eb l%u00ebnde rezerv%u00eb dhe p%u00ebrdoren kur mungon nj%u00eb l%u00ebnd%u00eb ushqyese n%u00eb mjedis. A e dini se%u2026Ekziston nj%u00eb shprehje q%u00eb thot%u00eb se biologjia funksionon n%u00eb saje t%u00eb kimis%u00eb dhe kimia funksionon n%u00eb saje t%u00eb fizik%u00ebs.1.9Kimia e qeliz%u00ebs